سرگیجه گاهی فقط چند ثانیه مهمان ناخوانده مغز است؛ مثلا وقتی با عجله از تخت بلند میشوید و برای لحظهای تصویر اتاق تیره میشود. گاهی هم آنقدر شدید است که فرد احساس میکند اتاق، تخت، دیوارها و حتی گلدان بیگناه گوشه پذیرایی دور سرش میچرخند. میان این دو تجربه، طیف بزرگی از حالتهای مختلف وجود دارد؛ از سبکی سر و احساس نزدیکشدن به غش گرفته تا عدم تعادل، تلوتلوخوردن و سرگیجه چرخشی واقعی.
من، دکتر مصطفی امیری، متخصص مغز و اعصاب، دارای بورد تخصصی از دانشگاه تهران و فلوشیپ اختلالات خواب از اسپانیا، در مطب بارها با بیمارانی روبهرو میشوم که با جمله «دکتر، سرم گیج میرود» وارد میشوند؛ اما همین جمله کوتاه ممکن است دهها معنای متفاوت داشته باشد. در پزشکی، توصیف دقیق حس سرگیجه گاهی از یک آزمایش گرانقیمت هم ارزشمندتر است.
نکته مهم این است که سرگیجه نام یک بیماری نیست؛ یک علامت است. درست مثل چراغ هشدار روی صفحه خودرو که میتواند از کمبود ساده سوخت تا ایراد جدی موتور را نشان دهد. بیشتر موارد سرگیجه خوشخیم و درمانپذیرند، اما بعضی الگوها به بررسی سریع پزشکی نیاز دارند.
سرگیجه دقیقا چه حسی دارد؟
وقتی پزشک از شما میپرسد «چه نوع سرگیجهای دارید؟»، دنبال یک توصیف ادبی نیست؛ دنبال سرنخی است که مسیر تشخیص را مشخص کند. سرگیجه معمولا در یکی از گروههای زیر قرار میگیرد.
سبکی سر و احساس نزدیکشدن به غش
در این حالت، فرد احساس میکند ممکن است هر لحظه هوشیاریاش را از دست بدهد. ممکن است:
- جلوی چشمها سیاه شود؛
- صداها دور به نظر برسند؛
- بدن سرد یا عرقآلود شود؛
- پاها سست شوند؛
- تپش قلب ایجاد شود؛
- فرد مجبور شود سریع بنشیند یا دراز بکشد.
این نوع سرگیجه بیشتر با افت فشار خون، کمآبی بدن، افت قند خون، کمخونی، آریتمی قلبی، اضطراب، درد شدید یا مصرف بعضی داروها ارتباط دارد.
سرگیجه هنگام بلندشدن
اگر هنگام برخاستن از تخت یا صندلی احساس سیاهیرفتن چشمها دارید، ممکن است دچار افت فشار خون وضعیتی باشید. در این وضعیت، بدن نمیتواند فشار خون را با سرعت کافی با حالت ایستاده تطبیق دهد.
کمآبی، گرمای شدید، اسهال، استفراغ، خونریزی، مصرف داروهای فشار خون، بعضی بیماریهای قلبی و اختلالات سیستم عصبی خودکار میتوانند زمینهساز این حالت باشند.
عدم تعادل و احساس تزلزل
در این نوع سرگیجه، لزوما چیزی دور سر بیمار نمیچرخد. فرد بیشتر احساس میکند:
- زمین نرم یا موجدار شده است؛
- هنگام راهرفتن به یک سمت کشیده میشود؛
- پاها فرمان مغز را کمی دیر دریافت میکنند؛
- در تاریکی تعادل بدتر میشود؛
- هنگام چرخیدن یا پایینآمدن از پلهها اعتمادش به بدنش کم میشود.
این حالت ممکن است با اختلالات گوش داخلی، بیماریهای مخچه، نوروپاتی محیطی، ضعف عضلانی، مشکلات بینایی، مصرف داروهای آرامبخش، بیماری پارکینسون یا افزایش سن مرتبط باشد.
چرا تاریکی عدم تعادل را بیشتر میکند؟
مغز برای حفظ تعادل از سه منبع اطلاعات استفاده میکند:
- گوش داخلی که حرکت و شتاب سر را تشخیص میدهد؛
- چشمها که موقعیت بدن نسبت به محیط را گزارش میکنند؛
- حس عمقی عضلات و مفاصل که به مغز میگوید پاها و اندامها کجا قرار گرفتهاند.
وقتی یکی از این سه سیستم خوب کار نکند، مغز از دو سیستم دیگر کمک بیشتری میگیرد. به همین دلیل ممکن است فردی در روشنایی تقریبا طبیعی راه برود، اما در راهروی تاریک یا هنگام بستن چشمها تعادلش بههم بریزد.
سرگیجه واقعی یا ورتیگو
ورتیگو به احساس کاذب حرکت گفته میشود. فرد ممکن است حس کند خودش میچرخد، اتاق دور سرش میگردد، تخت کج شده یا بدنش به یک سمت پرت میشود؛ در حالی که حرکت واقعی وجود ندارد.
این حالت معمولا از اختلال در سیستم وستیبولار گوش داخلی یا مسیرهای عصبی تعادل در مغز ناشی میشود و ممکن است با نشانههای زیر همراه باشد:
- تهوع یا استفراغ؛
- عرق سرد؛
- حرکات غیرارادی چشم یا نیستاگموس؛
- حساسیت به حرکت سر؛
- احساس پری گوش؛
- وزوز گوش؛
- کاهش شنوایی؛
- دشواری در راهرفتن.
| تجربه بیمار | توصیف معمول | علتهای محتمل |
|---|---|---|
| سبکی سر | «نزدیک بود غش کنم» | افت فشار، کمآبی، کمخونی، مشکلات قلبی |
| عدم تعادل | «راه میروم اما انگار زمین ثابت نیست» | اختلال گوش، اعصاب محیطی، مخچه، داروها |
| ورتیگو | «اتاق دور سرم میچرخد» | BPPV، منیر، نوریت وستیبولار، میگرن وستیبولار |
| گیجی ذهنی | «سرم سنگین و مغزم مهآلود است» | اضطراب، کمخوابی، داروها، اختلالات متابولیک |
مهمترین علتهای سرگیجه
علت سرگیجه را نمیتوان فقط از روی شدت آن تشخیص داد. گاهی یک سرگیجه بسیار شدید از بیماری خوشخیم گوش داخلی ناشی میشود و گاهی سرگیجهای ظاهرا خفیف میتواند همراه یک مشکل عصبی یا قلبی باشد. زمان شروع، مدت حمله، محرکها و علائم همراه مهمتر از شدت خام سرگیجهاند.
مشکلات گوش داخلی؛ متهم ردیف اول
گوش داخلی فقط برای شنیدن نیست. درون آن ساختارهایی بسیار ظریف وجود دارد که مثل ژیروسکوپ یک هواپیما، جهت و حرکت سر را اندازهگیری میکنند. وقتی اطلاعات گوش داخلی با چشمها و عضلات هماهنگ نباشد، مغز پیامی شبیه این دریافت میکند: «بدن در حال حرکت است»، حتی اگر فرد کاملا بیحرکت روی تخت دراز کشیده باشد.
سرگیجه وضعیتی حملهای خوشخیم یا BPPV
BPPV یکی از شایعترین علتهای سرگیجه چرخشی است. حمله معمولا:
- با چرخاندن سر شروع میشود؛
- هنگام غلتزدن در تخت رخ میدهد؛
- با نگاهکردن به بالا یا خمشدن تحریک میشود؛
- چند ثانیه تا کمتر از یک دقیقه طول میکشد؛
- ممکن است بارها در طول روز تکرار شود.
در گوش داخلی ذرات بسیار ریزی از جنس کربنات کلسیم وجود دارند که به آنها اتوکونیا میگوییم. اگر این ذرات از جای اصلی خود جدا شوند و وارد مجاری نیمدایرهای شوند، هنگام حرکت سر مایع داخل گوش را بهاشتباه تحریک میکنند. نتیجه؟ مغز تصور میکند شما در حال چرخش هستید؛ در حالی که فقط خواستهاید در تخت از پهلوی راست به پهلوی چپ بچرخید.
درمان معمول BPPV اغلب دارو نیست، بلکه مانورهای جابهجایی ذرات گوش مانند مانور اپلی است. انجام نادرست این مانورها ممکن است علائم را تشدید کند یا برای بعضی بیماران مبتلا به مشکلات گردن مناسب نباشد؛ بنابراین بهتر است نخست تشخیص قطعی داده شود.
نوریت وستیبولار و لابیرنتیت
در نوریت وستیبولار، عصب تعادل ملتهب میشود. سرگیجه معمولا ناگهانی، شدید و مداوم است و ممکن است ساعتها تا چند روز طول بکشد. تهوع، استفراغ و اختلال راهرفتن شایعاند، اما معمولا کاهش شنوایی وجود ندارد.
اگر علاوه بر سرگیجه، کاهش شنوایی یا وزوز گوش هم ایجاد شود، احتمال درگیری بخش شنوایی گوش داخلی و لابیرنتیت بیشتر مطرح میشود.
استراحت مطلق طولانی معمولا مفید نیست. پس از کنترل مرحله حاد، حرکت تدریجی و توانبخشی وستیبولار به مغز کمک میکند دوباره اطلاعات تعادلی را کالیبره کند؛ شبیه گوشی هوشمندی که قطبنمایش نیاز به تنظیم دوباره دارد.
بیماری منیر
بیماری منیر معمولا با ترکیبی از موارد زیر شناخته میشود:
- حملات سرگیجه چرخشی که از حدود ۲۰ دقیقه تا چند ساعت ادامه دارند؛
- کاهش شنوایی نوسانی؛
- وزوز گوش؛
- احساس فشار یا پری در گوش.
در منیر، اختلال در تنظیم مایع گوش داخلی مطرح است. کاهش مصرف نمک، مدیریت خواب و استرس، بررسی الگوی شنوایی و درمان دارویی ممکن است در کنترل حملات نقش داشته باشند.
میگرن وستیبولار؛ میگرنی که همیشه سردرد ندارد
یکی از عجیبترین ویژگیهای میگرن وستیبولار این است که ممکن است فرد سرگیجه شدید داشته باشد، اما سردرد واضحی احساس نکند. بعضی بیماران بیشتر با این نشانهها مراجعه میکنند:
- حساسیت به نور یا صدا؛
- بدترشدن حال در فروشگاههای شلوغ؛
- سرگیجه هنگام نگاهکردن به صفحه تلفن؛
- تهوع در خودرو؛
- احساس حرکت پس از پیادهشدن از آسانسور؛
- سابقه میگرن یا ماشینگرفتگی از کودکی.
در این بیماری، مغز در پردازش اطلاعات بینایی و تعادلی بیشازحد حساس میشود. یک راهروی شلوغ، نورهای چشمکزن یا حرکت سریع تصاویر میتواند برای مغز همان نقشی را داشته باشد که صدای بلند برای گوش حساس دارد.
کاهش خونرسانی و مشکلات قلبی
مغز برای فعالیت طبیعی به جریان پایدار خون و اکسیژن نیاز دارد. هر عاملی که این جریان را مختل کند ممکن است باعث سبکی سر، ضعف یا غش شود.
علتهای مهم عبارتاند از:
- کمآبی بدن؛
- افت فشار خون؛
- آریتمی قلبی؛
- بیماریهای دریچهای قلب؛
- خونریزی؛
- کمخونی شدید؛
- مصرف بیشازحد داروهای فشار خون؛
- ایستادن طولانی؛
- سکته مغزی یا حمله ایسکمیک گذرا.
اگر سرگیجه همراه تپش قلب، درد قفسه سینه، تنگی نفس یا غش کامل باشد، بررسی قلبی اهمیت ویژهای دارد.
داروها و موادی که تعادل را بههم میزنند
گاهی مقصر نه گوش است، نه مغز و نه قلب؛ بلکه قرصی است که هر شب کنار لیوان آب منتظر شماست. داروهایی که ممکن است سرگیجه ایجاد کنند شامل این مواردند:
- بعضی داروهای فشار خون؛
- داروهای آرامبخش و خوابآور؛
- برخی داروهای ضدافسردگی؛
- داروهای ضدتشنج؛
- مسکنهای مخدر؛
- شلکنندههای عضلانی؛
- بعضی آنتیهیستامینها؛
- برخی آنتیبیوتیکهای آسیبرسان به گوش؛
- داروهای ادرارآور.
مصرف همزمان چند داروی آرامبخش، بهویژه در سالمندان، میتواند خطر زمینخوردن را افزایش دهد. البته قطع ناگهانی دارو بدون نظر پزشک کار درستی نیست؛ چون گاهی خودِ قطع دارو سرگیجه، اضطراب یا بیخوابی شدیدتری ایجاد میکند.
اضطراب، حمله پانیک و تنفس سریع
اضطراب میتواند سرگیجه واقعی و آزاردهنده ایجاد کند. هنگام تنفس سریع و سطحی، مقدار دیاکسیدکربن خون کاهش مییابد و فرد ممکن است دچار:
- سبکی سر؛
- گزگز دور دهان یا انگشتان؛
- احساس خفگی؛
- تپش قلب؛
- تاری دید؛
- احساس غیرواقعیبودن محیط؛
- ترس از غش یا مرگ شود.
این علائم خیالی نیستند؛ بدن واقعا در حال واکنش فیزیولوژیک است. البته نباید هر سرگیجهای را پیش از بررسی، صرفا به اضطراب نسبت داد. اضطراب گاهی علت است، گاهی پیامد سرگیجه و گاهی هر دو مثل دو همسایه پرحرف، یکدیگر را تشدید میکنند.
افت قند خون، کمخونی و اختلالات متابولیک
افت قند خون میتواند با لرزش، عرقکردن، گرسنگی، ضعف، گیجی، تپش قلب و سرگیجه همراه باشد. این حالت بیشتر در افراد دیابتی مصرفکننده انسولین یا داروهای کاهنده قند دیده میشود، اما گاهی پس از گرسنگی طولانی یا فعالیت شدید نیز رخ میدهد.
کمخونی، کمبود ویتامین B12، اختلالات تیروئید و برخی اختلالات الکترولیتی نیز ممکن است در سرگیجه یا عدم تعادل نقش داشته باشند. تشخیص آنها معمولا به شرح حال، معاینه و آزمایش هدفمند نیاز دارد؛ نه یک بسته آزمایش تصادفی که نصف برگهاش را حتی خود آزمایشگاه هم با اخم نگاه میکند.
چه زمانی سرگیجه خطرناک است؟
بیشتر سرگیجهها به سکته مغزی مربوط نیستند، اما بعضی سکتههای ناحیه مخچه و ساقه مغز ممکن است در ابتدا با سرگیجه، تهوع و عدم تعادل شدید ظاهر شوند. به همین دلیل، وجود علائم همراه اهمیت زیادی دارد.
علائم هشدار اورژانسی
در صورت سرگیجه جدید و شدید همراه با هرکدام از نشانههای زیر، باید فورا به اورژانس مراجعه کرد:
- ضعف یا بیحسی ناگهانی یک سمت بدن؛
- افتادگی صورت؛
- اختلال تکلم یا نامفهومشدن گفتار؛
- دوبینی یا کاهش ناگهانی دید؛
- ناتوانی شدید در ایستادن یا راهرفتن؛
- سردرد ناگهانی و بسیار شدید؛
- کاهش سطح هوشیاری یا غش؛
- درد قفسه سینه؛
- تپش قلب شدید یا نامنظم؛
- تنگی نفس؛
- استفراغ مداوم؛
- تب بالا و سفتی گردن؛
- سرگیجه پس از ضربه به سر؛
- کاهش ناگهانی شنوایی؛
- تشنج.
یک نکته حیاتی درباره سکته
طبیعیبودن قدرت دستوپا همیشه سکته را رد نمیکند. بعضی سکتههای مخچهای بیشتر با عدم تعادل، حرکات غیرعادی چشم، دوبینی، اختلال هماهنگی و سرگیجه مداوم ظاهر میشوند.
در سرگیجه حاد و مداوم، معاینه تخصصی حرکات چشم و تعادل ممکن است بسیار ارزشمند باشد. آزمونهایی مانند HINTS فقط وقتی قابل اعتمادند که توسط فرد آموزشدیده و در بیمار مناسب انجام شوند؛ اجرای اینترنتی آن مقابل آینه، معادل تعمیر گیربکس با دیدن یک ویدئوی سیثانیهای نیست.
پزشک چگونه علت سرگیجه را پیدا میکند؟
تشخیص سرگیجه شبیه حلکردن یک معمای جنایی است؛ با این تفاوت که مظنونها شامل گوش، چشم، قلب، عصب، دارو، قند خون و حتی کیفیت خواب هستند.
پنج پرسشی که مسیر تشخیص را عوض میکنند
پیش از مراجعه، پاسخ این پرسشها را یادداشت کنید:
- حس اصلی چیست؟ چرخش، سبکی سر، عدم تعادل یا گیجی ذهنی؟
- هر حمله چقدر طول میکشد؟ چند ثانیه، چند دقیقه، چند ساعت یا چند روز؟
- چه چیزی آن را تحریک میکند؟ چرخش سر، بلندشدن، گرسنگی، شلوغی، استرس یا ورزش؟
- چه علائمی همراه آن است؟ کاهش شنوایی، سردرد، دوبینی، تهوع، تپش قلب یا بیحسی؟
- چه داروها و مکملهایی مصرف میکنید؟
الگوی زمانی بسیار راهگشاست:
| الگوی زمانی | سرنخهای مهم |
|---|---|
| چند ثانیه با حرکت سر | بیشتر به نفع BPPV |
| چند ثانیه پس از ایستادن | افت فشار وضعیتی |
| چند دقیقه تا ساعت | میگرن وستیبولار، منیر، حملات قلبی یا عروقی |
| ساعتها تا چند روز بهطور مداوم | نوریت وستیبولار، لابیرنتیت یا علل مرکزی |
| مزمن و مبهم در محیط شلوغ | اختلالات عملکردی تعادل مانند PPPD |
معاینه و آزمایشهای احتمالی
بسته به علائم، پزشک ممکن است موارد زیر را بررسی کند:
- فشار خون در حالت خوابیده و ایستاده؛
- ضربان و ریتم قلب؛
- حرکات چشم و وجود نیستاگموس؛
- شنوایی؛
- هماهنگی دستوپا؛
- قدرت و حس اندامها؛
- نحوه راهرفتن؛
- تست دیکس–هالپایک؛
- آزمایش خون؛
- نوار قلب؛
- تستهای شنوایی و تعادل؛
- تصویربرداری مغز در موارد انتخابشده.
همه بیماران سرگیجه به MRI نیاز ندارند. تصویربرداری زمانی ارزشمندتر است که علائم عصبی، الگوی غیرمعمول، عوامل خطر عروقی یا شک به ضایعات مرکزی وجود داشته باشد.
درمان سرگیجه بر اساس علت
درمان موفق زمانی اتفاق میافتد که علت اصلی مشخص شود. یک قرص واحد برای همه انواع سرگیجه وجود ندارد؛ همانطور که برای همه صداهای عجیب خودرو نمیتوان فقط شیشهشوی اضافه کرد.
درمان BPPV
در BPPV، مانورهای جابهجایی ذرات مانند اپلی اغلب بسیار مؤثرند. برخی بیماران پس از یک یا چند جلسه بهبود چشمگیری پیدا میکنند.
داروهای ضدسرگیجه ممکن است تهوع را موقتا کاهش دهند، اما ذرات گوش را به جای خود بازنمیگردانند و مصرف طولانی آنها میتواند سازگاری مغز را کند کند.
توانبخشی وستیبولار
توانبخشی وستیبولار مجموعهای از تمرینهای تخصصی برای بهبود تعادل، تثبیت نگاه و عادتدادن مغز به حرکت است. این تمرینها ممکن است برای نوریت وستیبولار، سرگیجه مزمن، میگرن وستیبولار و برخی اختلالات تعادلی مفید باشند.
تمرین مناسب باید بر اساس تشخیص انتخاب شود. تمرینی که برای یک بیمار مفید است ممکن است برای بیمار دیگری علائم را تشدید کند.
درمان میگرن وستیبولار
درمان میتواند شامل موارد زیر باشد:
- تنظیم ساعت خواب؛
- پرهیز از گرسنگی طولانی؛
- نوشیدن آب کافی؛
- کاهش محرکهای شخصی؛
- فعالیت بدنی منظم؛
- درمان دارویی پیشگیرانه در موارد مکرر؛
- کنترل اضطراب و حساسیت حرکتی؛
- توانبخشی تعادلی انتخابشده.
کمخوابی برای مغز میگرنی شبیه کسی است که روی میز کنترل تعادل، بیهوا چند دکمه را همزمان فشار میدهد. به همین دلیل بررسی کیفیت خواب، آپنه خواب، بیخوابی و بینظمی شبانهروزی در بعضی بیماران اهمیت دارد.
کارهایی که هنگام حمله میتوان انجام داد
هنگام شروع سرگیجه:
- بنشینید یا دراز بکشید؛
- از رانندگی و کار در ارتفاع خودداری کنید؛
- سر را آهسته حرکت دهید؛
- در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، آب بنوشید؛
- برای بلندشدن از تکیهگاه استفاده کنید؛
- نور شدید و صفحه نمایش را موقتا کمتر کنید؛
- زمان شروع و مدت حمله را ثبت کنید؛
- علائم عصبی یا قلبی همراه را جدی بگیرید.
برای پیشگیری از زمینخوردن
در سالمندان یا افرادی که حملات مکرر دارند، این اقدامات ساده اهمیت زیادی دارند:
- جمعکردن فرشهای لغزنده؛
- نصب دستگیره در حمام؛
- استفاده از نور شب در راهرو؛
- پوشیدن کفش مناسب؛
- آهسته بلندشدن از تخت؛
- بازبینی داروها؛
- بررسی بینایی و شنوایی.
افسانه یا واقعیت درباره سرگیجه؟
«هر سرگیجهای از گردن است»
افسانه. مشکلات گردن در بعضی افراد ممکن است با احساس گیجی یا عدم تعادل ارتباط داشته باشند، اما نسبتدادن هر سرگیجهای به آرتروز گردن اشتباه است. BPPV، میگرن وستیبولار، افت فشار، اختلالات قلبی و مشکلات دارویی بسیار شایعتر یا مهمترند.
«سرگیجه یعنی فشار خون بالا رفته است»
اغلب افسانه. فشار خون بسیار بالا یا بسیار پایین میتواند علامت ایجاد کند، اما بسیاری از افراد مبتلا به فشار خون بالا هیچ سرگیجهای ندارند. اتفاقا افت فشار، بهویژه هنگام ایستادن، علت شناختهشدهتری برای سبکی سر است.
«اگر اتاق میچرخد، حتما گوش مشکل دارد»
نه همیشه. بیشتر ورتیگوها از گوش داخلی منشأ میگیرند، اما میگرن وستیبولار، سکتههای ناحیه خلفی مغز و برخی بیماریهای عصبی نیز میتوانند احساس چرخش ایجاد کنند.
«داروی ضدسرگیجه را میتوان ماهها مصرف کرد»
واقعیت ندارد. بعضی داروهای مهارکننده سیستم وستیبولار برای مرحله کوتاه و حاد مفیدند، اما مصرف طولانیمدت آنها ممکن است خوابآلودگی، زمینخوردن و کندشدن جبران مغزی را به همراه داشته باشد.
«اگر MRI طبیعی باشد، پس سرگیجه خیالی است»
کاملا غلط. بسیاری از بیماریهای واقعی و آزاردهنده تعادل، از جمله BPPV، میگرن وستیبولار و بعضی اختلالات عملکردی تعادل، ممکن است MRI طبیعی داشته باشند. طبیعیبودن تصویر مغز به معنای غیرواقعیبودن نشانهها نیست.
جدیدترین و جالبترین دانستهها درباره سرگیجه
مغز میتواند دوباره تعادل را یاد بگیرد
یکی از شگفتانگیزترین تواناییهای مغز، جبران وستیبولار است. اگر عملکرد یک گوش داخلی کاهش یابد، مغز میتواند بهتدریج با کمک چشمها، حس عمقی و گوش سالم، سیستم تعادل را بازتنظیم کند.
این فرایند به حرکت کنترلشده نیاز دارد. بیحرکتی طولانی ممکن است سازگاری را کند کند؛ درست مثل نوازندهای که برای بازگشت مهارت انگشتانش باید دوباره تمرین کند، نه اینکه پیانو را با پارچه بپوشاند و منتظر معجزه بماند.
واقعیت مجازی وارد توانبخشی تعادل شده است
در سالهای اخیر، ابزارهای واقعیت مجازی و محیطهای تعاملی برای تمرین تعادل و کاهش حساسیت به حرکت بررسی شدهاند. بیمار میتواند در محیطی کنترلشده با تصاویر متحرک تمرین کند و مغز بهتدریج یاد بگیرد میان اطلاعات بینایی و وستیبولار هماهنگی بهتری ایجاد کند.
البته واقعیت مجازی برای بعضی بیماران میگرنی ممکن است ابتدا علائم را تشدید کند؛ بنابراین شدت و نوع تمرین باید شخصیسازی شود.
هوش مصنوعی و حرکات چشم
حرکات بسیار ظریف چشم حاوی اطلاعات مهمی درباره محل اختلال تعادلاند. دوربینهای پرسرعت، عینکهای ثبت نیستاگموس و الگوریتمهای تحلیل تصویر در آینده میتوانند به تفکیک سریعتر علل گوش داخلی از علل مغزی کمک کنند.
احتمالا در آینده، گوشی یا عینک هوشمند فقط تعداد قدمها را نمیشمارد؛ بلکه ممکن است هنگام حمله، الگوی چشم، وضعیت سر و نوسان بدن را نیز ثبت کند و گزارش دقیقی برای پزشک بسازد.
عجیبترین محرکهای سرگیجه
برخی بیماران در موقعیتهایی دچار سرگیجه میشوند که در نگاه اول ارتباطی با بیماری ندارند:
- قدمزدن میان قفسههای بلند فروشگاه؛
- تماشای فیلم با حرکت سریع دوربین؛
- عبور از پلهای شیشهای؛
- بازیهای ویدئویی؛
- اسکرولکردن سریع شبکههای اجتماعی؛
- ایستادن روی پلهبرقی؛
- نگاهکردن به آب روان؛
- حضور در جمعیت متحرک.
در این موقعیتها، حجم زیاد اطلاعات بینایی با پیامهای گوش داخلی همخوان نیست. مغز مانند رهبر ارکستری میشود که ویولن، پیانو و طبل هرکدام قطعه متفاوتی مینوازند.
روایتهای مردم درباره سرگیجه از سراسر جهان
روایتهای زیر، بازآفرینی داستانی از الگوهای رایج تجربه بیماران در انجمنها و گفتوگوهای عمومی انگلیسیزباناند. برای حفظ حریم خصوصی، نامها، محلها و برخی جزئیات تغییر داده شدهاند و نباید آنها را جایگزین ارزیابی پزشکی فردی دانست.
مریم، ۳۷ ساله، طراح گرافیک از یوسفآباد
«هر بار در تخت به سمت راست میچرخیدم، حس میکردم اتاق مثل چرخوفلک میشود. حمله شاید بیست ثانیه طول میکشید، اما من تا نیم ساعت جرئت نمیکردم تکان بخورم. فکر میکردم تومور مغزی دارم. بعد از معاینه گفتند BPPV است و با مانور درمانی، همان روز شدت حملات خیلی کمتر شد.»
سامان، ۴۶ ساله، مهندس عمران از شیراز
«سرگیجه من چرخشی نبود. وقتی از پشت میز بلند میشدم، چشمهایم سیاه میرفت و صدای محیط دور میشد. معلوم شد در روزهای گرم تقریبا آب نمیخورم و داروی فشارم هم نیاز به بازبینی دارد. از وقتی آب کافی میخورم و آرامتر بلند میشوم، کمتر مجبورم به دیوار سلام نظامی بدهم.»
جولیا، ۲۹ ساله، پرستار از منچستر
«فروشگاههای بزرگ برایم شکنجه بودند. نورهای سفید، قفسههای بلند و آدمهایی که از دو طرف رد میشدند باعث میشد احساس کنم کف فروشگاه حرکت میکند. بعد فهمیدم میگرن وستیبولار دارم، حتی با اینکه همیشه سردرد نداشتم.»
نادر، ۶۲ ساله، بازنشسته بانک از رشت
«بعد از یک عفونت ویروسی، صبح با سرگیجه شدیدی بیدار شدم. نمیتوانستم بدون گرفتن دیوار راه بروم و چند بار استفراغ کردم. اول فکر کردم غذای شب قبل مقصر است. پس از معاینه و درمان مرحله حاد، تمرینهای تعادلی شروع کردم. بهبودم آهسته بود، اما هر هفته کمی از ترسم کم شد.»
الکس، ۴۱ ساله، برنامهنویس از تورنتو
«جلسات آنلاین طولانی و نگاهکردن به چند مانیتور سرگیجهام را بدتر میکرد. عجیب بود که در پارک بهتر بودم، اما پشت میز احساس موجسواری داشتم. متخصص گفت مغزم به حرکت بصری حساس شده است. تنظیم نور، استراحتهای کوتاه و درمان میگرن کمک زیادی کرد.»
نازنین، ۳۳ ساله، مدرس زبان از اصفهان
«اولین حملهام در مترو اتفاق افتاد. قلبم تند میزد، انگشتهایم گزگز میکرد و فکر میکردم غش میکنم. بعد از بررسی قلب و مغز فهمیدم حمله پانیک و تنفس سریع نقش اصلی دارند. یادگرفتن تنفس آرام و درمان اضطراب باعث شد دوباره بدون ترس سوار مترو شوم.»
محمود، ۷۰ ساله، ساکن نارمک
«شبها وقتی برای رفتن به سرویس بهداشتی بلند میشدم، تعادلم بدتر بود. در روشنایی روز مشکلم کمتر بود. پزشک گفت حس کف پاهایم بهدلیل دیابت کاهش یافته و در تاریکی چشمها هم نمیتوانند جبران کنند. چراغ شب، کفش مناسب و فیزیوتراپی سادهتر از چیزی بود که فکر میکردم، اما جلوی چند زمینخوردن احتمالی را گرفت.»
سوفیا، ۵۴ ساله، عکاس از بارسلونا
«حملههایم با وزوز و احساس گرفتگی یک گوش شروع میشد و بعد همهچیز میچرخید. گاهی مجبور میشدم وسط کار روی زمین بنشینم. ثبت زمان حملات و تغییرات شنوایی کمک کرد پزشکم الگوی منیر را تشخیص دهد. حالا میدانم کدام نشانهها خبر از حمله نزدیک میدهند.»
آرش، ۳۹ ساله، آشپز از سعادتآباد
«در آشپزخانه گرم، ساعتها سرپا میایستادم و وعده غذاییام عقب میافتاد. عصرها دستم میلرزید، عرق میکردم و سرم سبک میشد. ترکیب گرما، کمآبی و گرسنگی بدنم را به حالت اعتراض رسمی میبرد. با برنامه منظمتر غذا و آب، حملات خیلی کمتر شدند.»
هانا، ۳۵ ساله، موسیقیدان از برلین
«بعد از سفر دریایی، چند هفته حس میکردم هنوز روی قایق هستم. وقتی مینشستم، بدنم انگار آرام جلو و عقب میرفت. اطرافیان میگفتند تلقین است، اما تجربهاش کاملا جسمی بود. تشخیص و تمرینهای تخصصی کمک کرد بفهمم مغزم هنوز حرکت دریا را خاموش نکرده است.»
چگونه سرگیجه را برای پزشک توصیف کنیم؟
بهجای اینکه فقط بگویید «سرم گیج میرود»، میتوانید جملهای دقیقتر بسازید:
«وقتی صبح از تخت بلند میشوم، حدود ده ثانیه جلوی چشمم تیره میشود و احساس میکنم ممکن است غش کنم، اما اتاق نمیچرخد.»
یا:
«وقتی در تخت به پهلوی راست میچرخم، اتاق حدود بیست ثانیه دور سرم میچرخد و حالت تهوع میگیرم.»
یا:
«سه روز است سرگیجه مداوم دارم، بدون کمک نمیتوانم راه بروم و تصویرم گاهی دوتا میشود.»
همین تفاوتهای کوچک، پزشک را از کوچههای فرعی تشخیص بیرون میآورد و مستقیمتر به خیابان اصلی میرساند.
ثبت این موارد نیز کمککننده است:
- ساعت شروع حمله؛
- مدت هر حمله؛
- ارتباط با وضعیت سر؛
- غذا، خواب و مصرف آب؛
- داروهای مصرفشده؛
- فشار و قند خون در صورت امکان؛
- علائم شنوایی؛
- سردرد یا حساسیت به نور؛
- علائم عصبی یا قلبی.
سخن پایانی؛ وقتی باید به پیام تعادل گوش داد
سرگیجه ممکن است از جابهجایی چند ذره میکروسکوپی در گوش داخلی، افت فشار، میگرن، کمآبی، اضطراب، دارو یا اختلالات عصبی و قلبی ناشی شود. بنابراین درمان درست از جایی شروع میشود که بهجای جنگیدن کورکورانه با علامت، الگوی سرگیجه و علت اصلی آن شناسایی شود.
اگر سرگیجه تکرار میشود، زندگی روزانه را مختل کرده، با کاهش شنوایی همراه است یا باعث ترس از راهرفتن و بیرونرفتن شده، آن را عادی فرض نکنید. همچنین سرگیجه ناگهانی همراه با ضعف، اختلال گفتار، دوبینی، سردرد شدید، درد قفسه سینه یا ناتوانی در راهرفتن نیازمند ارزیابی فوری است.
من، دکتر مصطفی امیری، متخصص مغز و اعصاب و فلوشیپ اختلالات خواب، معتقدم بررسی سرگیجه زمانی دقیقتر میشود که مغز، گوش، قلب، داروها، وضعیت روانی و کیفیت خواب همزمان دیده شوند؛ نه اینکه هرکدام در اتاقی جداگانه بازجویی شوند.
در کلینیک مغز و اعصاب و روان دکتر مصطفی امیری، امکان ارزیابی حضوری و آنلاین مشکلات سرگیجه و تعادل، بیماریهای مغز و اعصاب، اختلالات خواب، انجام تست خواب، مشکلات روانپزشکی و خدمات روانشناسی برای ایرانیان داخل کشور و ایرانیان ساکن سایر نقاط جهان فراهم است. هدف، فقط خاموشکردن موقت سرگیجه نیست؛ هدف این است که بفهمیم چرا سیستم تعادل پیام اشتباه میفرستد و چگونه میتوان آن را دوباره دقیق و قابل اعتماد کرد.
منابع علمی
- Mayo Clinic، راهنمای علائم، علل، تشخیص و درمان سرگیجه و BPPV.
- MedlinePlus، مرور سرگیجه و ورتیگو، بهروزرسانی ژانویه ۲۰۲۶.
- NHS، راهنمای انواع احساس سرگیجه، مراقبت اولیه و زمان مراجعه پزشکی.
- Johns Hopkins Medicine، افتراق علل شایع گوش داخلی از سکته و TIA در سرگیجه حاد.
- Stroke Association، علائم هشدار سکته شامل سرگیجه ناگهانی، سقوط و اختلال تعادل.
- New England Journal of Medicine، مرور بالینی BPPV و نقش مانورهای جابهجایی کانالیت.
- Cleveland Clinic، مرور علل گوش داخلی، متابولیک، دارویی و درمانهای توانبخشی سرگیجه.
شاید دیگر کمتر کسی اطلاع نداشته باشد که در مجموعه بزرگ پزشکان جایروس بهترین فوق تخصص های مغز و اعصاب و اعصاب و روان و برترین فارغ التحصیلان آمریکا،اسپانیا و آلمان حضور دارند و خدمات مغزواعصاب و روان که در این مجموعه ارائه می شود با کیفیت ترین در تمام ایران است!
شماره تماس های نوبت گیری سریع: مشاوره های تلفنی و ویزیت آنلاین ویدئویی نیز ارائه می شود.
واحد مغز و اعصاب و روان ☎ 88391806_021 ☎
واحد ویزیت متخصص اختلالات خواب و نوبت انجام تست خواب ☎ 02188395308 ☎
سلام حضورمحترم شما
مادرمن حدودا چندماهی است که داروهای افسردگی استفاده میکتد و چندهفته ای است که سرگیجه های بسیار زیادی دارد و به دکترمراجعه کرده اما تشخیص ندادند سرگیجه دارد ونمیتواند فعالیتی داشته باشدناراحتی قلبی دارد وافسردگی دارد مشکلش را نمیدانیم اما بسیار اذیت است و موقع سرگیجه رگ پشت گردنش هم دردمیگیرد
چکاری باید انجام دهیم
سلام
درابتدا به یک متخصص گوش و حلق و بینی مراجعه فرمائید در صورت سلامت مکانیسم گوش با تمامی مدارک پزشکی به متخصص مغوز اعصاب مراجعه فرمائید.
سلام من 1سال گیجی عدم تعادل سبکی سر دارم وبه متخصص های متعددی مراجعه کردم وهمه تاییدسلامت کردند وهرکدام داروهای ارام بخش تجویذ کردند اما بامصر ف انها بدتر شدم در ضمن قرص والپروات سدیم مصرف میکنم تاخردادپارسال یکی شب استفاده میکردم اما دکترم یکی دیگه اضافه کرد وسرگیجه من جند روز بعدشروع شدامادکتر میگویدربطی نداردلطفا راهنمایی کنید
برای بررسی نوبت ویزیت خانم دکتر وهابی بگیرید
سلام. من حدود سه هفته است که دچار سرگیجه و حالت تهوع هستم. البته توی سه چهار روز اخیر دیگه حالت تهوع ندارم. حالت سرگیجه ام در ابتدا به شکل احساس چرخش اطراف یا حرکت یک موج توی سرم بود اما حالا طوری شده که اغلب اوقات احساس میکنم دارم میخورم زمین. حتی وقتی نشسته باشم. در راه رفتن تعادل تدارم و گاهی به وضوح تلو تلو میخورم.دو روز پیش رفتم دکتر بهم بتاسرک داده اما گفت باید ازمایش خون بدم تا علت سرگیجه مشخص بشه.
ضمنا من دو ساله که برای افسردگیم سرترالین، لاموتریژین و بپروپیون مصرف میکنم.،قبل از اونم یک دوره افسردگی دیگه داشتم که دو سال دارو درمانی و رواندرمانی داشتم و حالم بهتر شد اما باز عود کرد.
اگه ممکنه راهنماییم کنید که علت سرگیجه چی میتونه باشه. ایا ممکنه فقط بعلت فشار عصبی باشه و اینکه به چه پزشکی مراجعه کنم؟ البته من در مشهد ساکن هستم.
با تشکر
سلام
در ابتدا به یک متخصص گوش و حلق و بینی مراجعه فرمائید در صورت سلامت مکانیسم گوش به متخصص مغزو اعصاب خانم دکتر وهابی و یا جناب دکتر دهقانی مراجعه فرمائید.
سلام وخسته نباشید مدتیه عدم تعادل دارم و احساس منگی نیز میکنم چند سالیه قرص کلونازپام ۱میلی میخورم به چند دکتر مغزواعصاب هم مراجعه کردم ام آرآی و نوار مغز و حتی نوار گوشم هم هیچ مشکلی نداره لطفا منو راهنمایی کنید ممنونم
سلام
با تمام مدارک پزشکی برای خانم دکتر نیوشا محمدی متخصص اعصاب و روان در کلینیک شریعتی بهتر است مراجعه فرمائید.
با سلام و خسته نباشید.دوست عزیز من هر از گاهی دچار سر گیجه میشم و این حالت برای یه ثانیه به حالت موجی از سرم رد میشه و بعد ان یا احساس گرما میکنم .ویا احساس گزگز دست مختصر میتونین راهنمای بفرماین.هفت سال پیش ام ار ای رفتم و موردی نبود در خود بافت مغزم.
سلام
در ابتدا بهتر است یک متخصص گوش و حلق و بینی شما را ویزیت کنند در صورتی که مشکلی خاصی وجود نداشت برای دکتر دهقان می توانید نوبت ویزیت تهیه فرمائید.
با سلام…
بیماری من سرگیجه و حالت تهوع هستش.نوار مغز و ct scan و نوار گوش گرفتم.و به توصیه متخصص گوش به مرکز آلومینا معرفی شدم…حالا من باید به چه تخصصی مراجعه کنم توی مرکز شوما؟
آخه تماس گرفتم گفتن که نوبت دکتر مغز و اعصاب براتون میزنیم.درحالی که من بیماری متعلق به گوش دارم…
سلام
بله
خانم دکتر وهابی متخصص مغز و اعصاب
سپاس
سلام خرداد ماه دچار سرگیجه نداشتن تعادل شدم نزدیک به یک ماه داروی بتاسرک و سیناریزین مصرف کردم وخوب شدم اما دوباره یک هفته است سرکیجه دارم به پزشک مراجعه کردم داروی بتاسرک میخورم گفتن از گوش داخلیته یک مدت دارو مصرف کنی خوب میشی ولی به کلی ریشه کن نمیشه خواهش میکنم بگین چیکار باید انجام بدم بکلی خوب بشم
سلام
سلام
لطفاً مقاله زیر را مطالعه نمایید و در صورت تمایل سوالتان را طبق راهنما بپرسید
سپاس
https://gyrusclinic.com/%d8%b1%d8%a7%d9%87%d9%86%d9%85%d8%a7%db%8c-%d8%b3%d9%88%d8%a7%d9%84-%d9%be%d8%b1%d8%b3%db%8c%d8%af%d9%86-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%d8%a7%db%8c%d8%aa-%da%a9%d9%84%db%8c%d9%86%db%8c%da%a9-%d8%a2%d9%84%d9%88/
برای درمان سرگیجه مرکز متخصص دارد? من نمی دونم سرگیجه به همراه احساس غش در من به خاطر مصرف داروهای اعصاب در من احساس می شه یا به خاطر استرسه ? زندگیمو مختل کرده? الان سه ماه بیشتره که درگیر سرگیجه هستم دوز دارو که کم شد سرگیجه هام کمتر شد ولی علایم استرس من برگشت . نمی دونم چی کار کنم.
بله
خانم دکتر وهابی
سپاس